ابر قاره جهان

2- كمربند پر فشار جنب حاره اي Subtropical high (عرض هاي اسبي Horse Latitudes)

در شرايط ايده آل در عرض هاي جغرافيايي 30 درجه شمالي (N) و 30 درجه جنوبي (S) دو كمربند پرفشار High به اختصار H با جريانها آرام باد وجود دارد كه به نام پرفشار جنب حاره اي معروفند. اين مناطق را عرضهاي جغرافيايي اسبي (Horse) نيز مي گويند. اطلاق كلمه اسب به اين عرض هاي جغرافيايي ريشه در دريانوردي زمان هاي قديم دارد كه كشتيهاي حامل اسب هنگامي كه به اين مناطق مي رسيدند و به دليل توفان هاي دريايي از حركت باز مي ايستادند مجبور به تخليه و بيرون ريختن قسمتي از بار خود بودند.

در اين مناطق هوا به صورت بي دررو ريزش كرده و بنابر اين عامل گسترش يك هواي با رطوبت كم و آسمان صاف مي شود. هواي خشك در عرض هاي جغرافيايي اسبي باعث پيدايش مناطق عظيم بياباني و كويري در اين عرض ها و يا نواحي اطراف آن است.

در نيمكره جنوبي، عرض هاي اسبي پوشيده از آب اقيانوس هاست و در سرتاسر سال از شرايط آب و هوايي يكنواختي برخوردارند. اما در نيمكره شمالي به دليل وجود خشكيها و تغييرات شديد دما در روي خشكي نسبت به اقيانوس ها توزيع سيستم فشار در اين مناطق بر خلاف عرض هاي اسبي در نيمكره جنوبي، نسبت به الگوي ايده آل بسيار متفاوت است. در طول زمستان نيمكره شمالي تقريبا يك كمربند پرفشار دور تادور كره زمين و موازي عرض 30⁰ را فرا مي گيرد به طوري كه در روي خشكي ها يك شيفت به سمت شمال داشته و روي درياها به طرف جنوب جا به جا مي شود. پرفشار روي قاره ها از ميانگين فشار بالايي برخوردار است؛ خصوصا هنگامي كه پرفشار روي منطقه سيبري تقويت مي شود و باعث ورود يك توده هواي سرد به روي قاره ها مي گردد. در فصل تابستان فشار روي آمريكاي شمالي خيلي كم ، و روي آسيا به شدت ضعيف مي گردد. در حالي كه در همين هنگام يك كمربند فشرده پرفشار روي درياها، به خاطر هواي نسبتا خنك آنها را فرا مي گيرد. منطه پرفشار غرب ايالات متحده را واچرخند اقيانوس آرام يا پرفشار اقيانوس آرام مي گويند. در حالي كه پرفشار روي اقيانوس اطلس به نام هاي پرفشار برمودا (Bermuda High) يا پرفشار آزور (Azores High) ناميده مي شود.

3- كمربند كم فشار زير قطبي Subpolar Low:

اگر چه مشاهدات و اندازه گيري هاي فشار روي مناطق پوشيده از آب (اقيانوسها) در عرض هاي بالاي نيمكره جنوبي به نسبت بسيار متفرق و پراكنده است، اما به نظر مي رسد كه براي معرفي سيماي متوسط تغييرات فشار از تابستان به زمستان كه بسيار كم هم هست كافي باشد؛ و انتظار مي رود كه اين تغييرات ناچيز به خاطر احاطه عرضهاي جنوبي توسط اقيانوس ها باشد. اما در نيمكره شمالي به خاطر تضاد شديد حرارتي بين خشكي و دريا تغييرات سالانه شديدي در توزيع فشار اين ناحيه به چشم مي خورد. در ماه ژانويه و در روي خشكي ها كم فشارها تبديل به مراكز پرفشار مي شوند (به خاطر تشكيل پرفشارهاي سيبري و كانادا) اما مناطق كم فشار توفاني و تقريبا شديد و فشرده روي نواحي نسبتا گرم اقيانوس اطلس شمالي و اقيانوس آرام شمالي همچنان وجود دارند كه به ترتيب كم فشار ايسلند (Iceland Low) و كم فشار آلئوت (Aleutian Low) ناميده مي شوند.

4- كلاهك پرفشار قطبي Polar High:

در هر 2 نيمكره روي مناطق قطبي، ميانگين فشار بالا است. به همين دليل اين مناطق را كلاهك پرفشار قطبي نامند. موقعيت و شدت اين مراكز پرفشار متغير بوده و به ندرت بر قطب جغرافيايي منطبق است.

سيستم باد سياره اي:

1- بادهای آلیزه (تجارتی يا بسامان) Trade Winds: این بادها در نیمکره‌های شمالی و جنوبی به ترتیب از شمال‌شرقی به جنوب‌غربی و از جنوب‌شرقی به شمال‌غربی در حال وزشند. يعني از عرض هاي اسبي به سمت منطقه آرامگان  مي وزند.بادهای تجارتی در زبان‌های اسپانیولی‌ـ ایتالیایی و فرانسوی به ترتیب Alisios و Alisei و Alizes در زبانهای آلمانی تحت عنوان Passat می‌نامند تمام این اسامی فاقد منشاء شناخته شده‌ایی می‌باشند. این بادها در بین منطقه پرفشار جنب حاره و همگرایی میان حاره‌ایی در بخش اعظمی از این مناطق در تمام طول سال می‌وزد. و با ثبات‌ترین بادهای کره زمین می‌باشند. در نیمکره‌ جنوبی به علت مداومت فشار زیاد جنب حاره، بادهای تجارتی به طور منظم وزیده و طوقه‌ایی را تشکیل می‌دهند. از اینرو تجارتی‌های سطحی در نیمکره شمالی حالات منظم‌تر و قویتری دارنده وسعت نفوذ کمربند تجارتی‌ها در نیمکره شمالی در حدود 2500 کیلومتر و در نیمکره جنوبی در حدود 3000 کیلومتر است. در سطح فوقانی کمربند حاره در حدود 10 کیلومتری از سطح زمین، بادهایی با جهت مخالف تجارتی‌ها می خورند، که آنها را آنتی‌ترید (ضد تجارتی) می‌گویند.

(Intertropical Convergence Zone (ITCZ منطقه تراكم درون حاره اي: همانطور كه قبلا در قسمت كمربندهاي جهاني فشار گفته شد در منطقه آرامگان دور تا دور كره مين را كمربندي از كم فشار فرا گرفته است. به دليل اينكه كم فشار حاره اي اغلب در شمال استوا واقع مي شود بادهاي تجارتي جنوب شرقي دچار انحراف به سمت راست مي گردد، به نحوي كه براي رسيدن به منطقه كم فشار به شكل قلاب در مي آيد. اين موضوع خصوصا براي مناطق هندوستان و شرق ارام قابل توجه است.به دليل همگرايي باد تجارتي در كمربند كم فشار حاره اي يا آرامگان، اين منطقه به عنوان منطقه تراكم درون حاره اي شناخته مي شود.

با كمي دقت متوجه بر عكس شدن فشار از كم فشار به پرفشار در روي منطقه آسيا در فاصله زماني زمستان تا تابستان مي شويم. از اين جهت باد هاي موسمي هند بسيار مشهور شده اند كه در طول مدت زمستان يك سيستم پرفشار بر منطقه آسيا حاكم است و بادهاي اين منطقه از سمت شمال شرق مي وزد، در حالي كه در تابستان بر روي اين منطقه ك سيستم كم فشار حاكم شده و بادها از جهت جنوب غربي، يعني دقيقا بر عكس زمستان مي وزند. البته بعد از آن كه استوا را به صورت قلاب قطع مي كند. اين حركت هوا در جنوب عرضهاي اسبي وجود دارد و در نتيجه ارائه گراديان فشار در آسياي مركزي است. بنابر اين بادهاي موسمي و بادهاي تجارتي در اين ناحيه تركيب مي شوند. بادهاي موسمي جنوب غربي پس از عبور از روي آبهاي آزاد منطقه حاره اي تقريبا گرم و مرطوب هستند. بر فراز مناطق مرتفع و كوهستانهاي هندوستان، هواي گرم و مرطوب به صورت بي درو صعود كرده و سرد مي شود،و كاهش برودت هوا تا زير نقطه شبنم باعث ايجاد بارانهاي مشهور فصلي به هنگام تابستان در اين منطقه مي گردد.

بادهاي موسمي زمستان كه از شمال شرقي به طرف مركز آسيا مي وزند به خاطر موقعيت قاره اي منطقه، بسيار سرد و خشك است. بادهاي موسمي در مجموع بسيار آرام بوده و دوره تغييرات آن از بهار تا پاييز است.

بنابر اين موقعيت منطقه تراكم درون حاره ITCZ در تابستان و زمستان تغيير مي كند:

2- چيره بادهای غربی Westerlies : در گستره جهانی اغلب در عرض های میانه و بین حدود 35 تا 65 درجه عرض جغرافیایی و یا به عبارت دیگر از پر فشار جنب حاره به مناطق کم فشار جنب قطب شیوع دارند.

این بادها از نظر جهت و استمرار دارای خصوصیات متغیرند در سرعت و جهت حرکت آنها جریانات موجی بویژه سیلکون‌های سیار و آنتی سیلکون‌هایی که در منطقه نفوذ این بادها از غرب به شرق حرکت می‌کنند اثر عمده‌ای دارند از اینرو ممکن است بادهای مذکور ضمن وزش از غرب به شرق خصوصیات طوفانی هم داشته باشند در زمستان‌های نیمکره شمالی توسعه آنتی‌سیلکون‌های قاره‌ایی و بعضاً حتی سیکلون‌‌ها از توسعه بارز بادهای غربی ممانعت به عمل آورده و بدین جهت بادهای مزبور به نحو بارزی بر روی اقیانوس‌ها توسعه می‌یابند ولی چون در عرض‌های میانه نیمکره جنوبی، شرایط قاره‌ایی تقریباً حاکمیتی ندارد. بادهای غربی هم تقریباً حالت کمربند جهانی بخود گرفته‌اند.

كمبرند هاي جهاني فشار 2 اثر دارند:

1- يك اثر آنها بر روي سطح زمين به صورت بادها ( محلي ، منطقه اي و سياره اي)

2- اثر دوم آنها ايجاد گردش عمومي جو

در كل مي‌توان مدل سه سلولي را كه يكي از مدل‌هاي گردش عمومي جو است به شكل زير خلاصه كرد :

1 ) سلول هدلي (Hadley Cell): عرض‌هاي جغرافيايي منطقه حاره ، يعني از استوا تا عرض‌هاي 30 درجه شمالي و جنوبي را در بر گرفته كه بادهاي تجارتي در آن جريان دارند . بادهاي تجارتي : بادهايي هستند كه در منطقه حاره از مراكز پر فشار جنب حاره به كمربند همگرايي حاره‌اي [خطي كه بادهاي بسامان (بادهاي تجارتي Trade Winds) در امتداد آن به هم مي‌رسند] مي‌وزند .
دليل كامل نبودن سلول هدلي : تنها نيروي گراديان فشار را در نظر گرفته و فقط در صورتي مورد قبول واقع مي شد كه زمين صاف و ثابت مي بود.

2 ) سلول فرل (Ferell Cell): عرضهاي ميانه از 30 تا 60 درجه در هر نيمكره را در بر گرفته ، بادهاي غربي در آن جريان دارند .

3 ) سلول قطبي (Polar Cell): به علت مراكز پر فشار قطبي و كم فشار جنب قطبي بوجود مي‌آيند .

حركت هوايي كه به قطب صعود مي‌كند ، به شكل باد غربي ( westerlies ) است .
حركت هوايي كه به استوا نزول مي‌كند ، به شكل بادهاي شرقي ، شمالي و جنوبي در مناطق حاره‌اي است .
صعود هوا در استوا و نزول آن در قطب باعث مي‌شود كه در سطح زمين در استوا مركز كم فشار و در قطب‌ها مركز پر فشار داشته باشيم .
پس با توجه به گفته‌هاي بالا فهميديم : سيستم جهاني بادها كه گرماي هوا را از استوا (جايي كه گرماي خورشيد بيشترين مقدار خود را دارد) به عرضهاي جغرافيايي بالاتر انتقال مي‌دهد را گردش عمومي هوا مي‌گويند . "

بنابراين با توضيحات بالا مي توان متوجه شد كه هر كجا رطوبت كافي به همراه عامل صعود كننده وجود داشت بارش رخ خواهد داد بنابر اين مي توان موقعيت مناطق پر باران و نيز كم باران و بياباني روي كره زمين را مشخص و دليل را توضيح داد.

داخل سلول هدلي (عرض 0 درجه يعني خط استوا تا چند درجه بالا و پايين تر از خط استوا در هر 2 نيمكره)، مرز بين سلوب فرل و سلول قطبي ، عرض 60 درجه در هر 2 نيمكره مناطق پر بارش هستند كه در اين بين به دليل نوسان كمتر موقعيت سلول هدلي اين منطق پر بارش تر است.

از طرفي مرز بين سلول هدلي و سلول فرل، عرض 30 درجه و نيز قطبين در هر 2 نيمكره به دليل وجود سيستم هاي پرفشار هوا حالت فرونشيني و نشست داشته و بارش در حد اندك وكم مي باشد.